nghệ thuật kiến trúc Byzantine

Phong cách kiến trúc Byzantine – nền móng của sự phát triển kiến trúc

Nếu như bạn đang tìm hiểu về kiến trúc phương tây, ắt hẳn bạn sẽ không hề xa lạ với cái tên Byzantine. Được xem như là sự tiếp nối của kiến trúc La Mã cổ đại, Byzantine có rất nhiều đặc điểm mới lạ, không chỉ thu hút được giới kỹ sư, kiến trúc nói riêng, mà phong cách kiến trúc này còn nhận được rất nhiều sự quan tâm của tất cả mọi người.

Vậy, trong bài viết dưới đây, hãy cùng Lythuyetkientruc tìm hiểu về phong cách kiến trúc Byzantine để có thể hiểu rõ hơn về nguồn gốc, đặc điểm cũng như cách áp dụng vào các công trình xây dựng hiện nay.

Nguồn gốc, hoàn cảnh ra đời của phong cách kiến trúc Byzantine

Trước khi tìm hiểu, chúng ta phải hiểu rõ “Byzantine là gì?” Byzantine là một phong cách kiến trúc xuất phát từ Constantinopolis, thủ đô của đế quốc Đông La Mã (hay còn gọi là đế quốc Byzantine; 330-1453), có họa tiết đặc trưng là hình ảnh các mái vòm có khoảng vượt lớn hoặc mái vòm hình tròn.

Phong cách kiến trúc Byzantine được xem là kiến trúc của Đế quốc Byzantine. Theo nhiều tài liệu sử sách ghi lại, đế quốc Byzantine là một tên gọi khác của đế chế La Mã thời kì sau hoặc Đông La Mã. Vì vậy, phong cách kiến trúc này sẽ chủ yếu chịu ảnh hưởng nhiều nhất của kiến trúc La Mã và Hy Lạp.

công trình kiến trúc byzantine đầu tiên
Byzantine là một phong cách kiến trúc xuất phát từ Constantinopolis, thủ đô của đế quốc Đông La Mã

Byzantine xuất hiện lần đầu tiên vào thời kì Constantine Đại Đế. Constantine Đại Đế đã xây dựng lại thành phố Byzantium với tên gọi mới là Constantinople, nhà thờ và các Forum of Constantine.

Thuật ngữ phong cách kiến trúc Byzantine thường được sử dụng bởi các nhà sử gia hiện đại để nói về Đế quốc La Mã thời trung cổ, khi mà Byzantine phát triển như một thực thể nghệ thuật và văn hóa riêng biệt, chỉ tập trung vào thủ đô mới của Constaninople hơn so với thủ đô Rome và các vùng lân cận. Vì thế, Byzantine chịu sự tác động không hề nhỏ của kiến trúc thời Trung cổ và khu vực Cận Đông, và còn trở thành tổ tiên chính thống của 2 phong cách kiến trúc sau này là kiến trúc thời kỳ Phục Hưng và Ottoman.

Nhà thờ phong cách kiến trúc byzantine
Nhà thờ này ở Istanbul có thể được coi là kỳ tích của kiến ​​trúc Byzantine. Hagia Sophia (tên gọi khác là Holy Wisdom) được thiết kế bởi hai nhà khoa học và nhà toán học, Anthemios of Tralles và Isidorus của Miletus. Mái vòm giống như chiếc đĩa lõm được xây dựng trên một căn cứ vuông vức

Byzantine là sự tập hợp của rất nhiều yếu tố khác nhau của kiến trúc La Mã với rất nhiều phong cách tiêu biểu như: tiến bộ của công nghệ (Technological Advancement), phong cách trôi dạt (Stylistic Drift) hay kiến trúc La Mã. đồng thời, sự thay đổi của chính trị, lãnh thổ cũng góp phần mang lại sự thay đổi kiến trúc, và dần dần dẫn đến kế hoạch kiến trúc chéo của Hy Lạp trong kiến trúc nhà thờ.

Các tòa nhà được xây dựng theo phong cách Byzantine đã có sự cải tiến, nâng cấp lớn về thạch cao, gạch và hình học. Không chỉ có chức năng là đá trang trí cho cấu trúc của các công trình kiến trúc công cộng, các vật liệu trên đã dần được sử dụng một cách tự do hơn, những mảnh ghép thay thế cho chạm khắc, hình ảnh những mái vòm phức tạp, họa tiết cổ điển được sử dụng tự do hơn, mái vòm phức tạp được xây dựng dựa trên cầu tàu, và những cửa sổ lọc ánh sáng thông qua tấm thạch cao mỏng (alabaster) được chạm khắc họa tiết hoa tuyết nhẹ nhàng và thanh lịch, mang lại ánh sáng dịu nhẹ cho nội thất bên trong.

Hấu hết các công trình xây dựng theo kiến trúc Byzantine được thiết kế theo phong cách thiêng liêng trong tự nhiên,cùng với các tòa nhà thế tục chủ yếu được biết đến thông qua những hình dạng đương thời.

Công trình kiến trúc Byzantine - Hagia Irene
Hagia Irene được xây dựng bắt đầu vào thế kỷ thứ 6, nhưng công trình đã bị thay đổi trong thế kỷ thứ 8 để kết hợp thêm một mái vòm bên trên, làm cho tòa nhà tăng thêm theo chiều dọc.

Sự phát triển của phong cách kiến trúc Byzantine

Dựa theo những tài liệu và công trình của các nhà khảo cổ tìm thấy, đánh giá và phân tích được, hiện nay chúng ta có thể chia phong cách Byzantine thành 3 giai đoạn:

Giai đoạn thứ nhất: kiến trúc Byzantine tiền kỳ (từ thế kỷ 4 – thế kỷ 6). Thế kỷ này được đánh giá là thời điểm hưng thịnh nhất của nhà nước Đông La Mã. Constantine Đại Đế đã thúc đẩy xây dựng thành phố Constaninople giúp cho thành phố nhanh chóng được mệnh danh là “chiếc cầu vàng nối liên phương đông và phương tây”. Kiến trúc này trong Constaninople có rất nhiều loại hình đa dạng khác nhau: cầu dẫn nước, bể chứa nước, quảng trường, cung điện, cổng thành, thành quách,…

Đặc biệt trong thời điểm này, xây dựng nhà thờ được đẩy mạnh, các nhà thờ có quy mô càng ngày càng lớn, hình thức và các họa tiết trang trí cũng ngày càng hoa lệ hơn. Không chỉ thế, xây dựng nhà thờ đã xuất hiện thêm những chế định mới, bởi vì trong thời kỳ này, Cơ đốc giáo đã trở thành quốc giáo (hay còn gọi là Đông chính giáo khi được truyền sang phương Đông). Thời gian này còn được gọi là thời kỳ hoàng kim của kiến trúc với nhà thờ Haigia Sophia tiêu biểu.

nhà thờ phong cách kiến trúc byzantine
Bên trong nhà thờ Hagia Sophia với phong cách kiến trúc Byzantine nổi tiếng

Giai đoạn thứ hai: kiến trúc Byzantine trung kỳ (thế kỷ 7 – thế kỉ 12). Trong thời gian này, phần diện tích đất đai của thành phố Constaninople đã dần bị thu hẹp vì chiến tranh và ngoại xâm, quy mô cũng như số lượng bị giảm đi rất nhiều. Trong thời kỳ này, phong cách kiến trúc này có đặc điểm là xây dựng trên diện tích đất rất nhỏ, mặc dù vẫn lấy việc phát triển, xây dựng chiều cao làm chính nhưng đã giảm bớt sự xuất hiện của các mái vòm lớn ở vị trí trung tâm. Một trong những công trình tiêu biểu của Byzantine trong thời kỳ này chính là nhà thờ S.Marco ở phương Tây Venise.

S.Marco ở phương Tây Venise với kiến trúc byzantine
Công trình tiêu biểu của phong cách kiến trúc Byzantine trong giai đoạn trung kỳ chính là nhà thờ S.Marco ở phương Tây Venise

Giai đoạn thứ ba: kiến trúc Byzantine hậu kỳ (thế kỷ 13 – thế kỷ 15). Tuy nhiên, trong giai đoạn này, Byzantine có phần đi xuống do nhà nước đã phải chịu những tổn thất nghiêm trọng từ cuộc chiến đẫm máu của quân Thập tự chinh. Quy mô xây dựng của Byzantine nhỏ hơn, chủ yếu xuất hiện trang trí trong nhà là chính. 

Nhìn chung, kiến trúc Byzantine trong những giai đoạn trên đã đạt được những thành tựu nhất định, nổi trội nhất có thể kể đến như sử dụng cột cổ điển của  Hy Lạp cổ đại, vòm cuốn gạch đá của khu vực Tây Á hay sử dụng quy mô đồ sộ của kiến trúc La Mã cổ đại.

Đặc điểm của Byzantine

Để có thể áp dụng được phong cách Byzantine, đầu tiên bạn phải nắm rõ được những đặc điểm của nó. Bất kỳ phong cách kiến trúc nào cũng sở hữu những quy tắc thiết kế riêng để có thể đảm bảo sự hài hòa tối đa. Và đương nhiên, kiến trúc Byzantine cũng không ngoại lệ.

Những đặc điểm của phong cách kiến trúc Byzantine nổi bật và dễ nhận ra nhất:

  • Lối vào chính thường được xây dựng ở phía Tây.
  • Thường kết hợp với phong cách nghệ thuật Mozaich trong những đường nét thiết kế.
phong cách kiến trúc byzantine
Nằm ở phần phía đông bắc của Thổ Nhĩ Kỳ, nó thuộc về thời kỳ Paleologan (được đặt theo tên của gia tộc Hy Lạp Byzantine cao quý), đã trở thành triều đại cầm quyền cuối cùng của Đế quốc Byzantine. 
  • Kiến trúc Byzantine thường sử dụng tường gạch là thiết kế chính, hoặc sử dụng gạch xây xen kẽ với đa. Ngoài ra, bên trong công trình có khắc thêm những hình mẫu trang trí và ốp bằng vữa. Đặc biệt, những công trình được xây dựng sở hữu họa tiết bên trong rất hoa lệ, thường sử dụng những tông màu sáng như màu vàng và màu lam theo chủ đề Cung đình và Kinh thánh. Bên ngoài công trình có thiết kế khá đơn giản, thường làm theo phong cách kiến trúc thô mộc. Đa phần các công tình đều sử dụng những hàng cột cuốn không chú trọng trang trí, mái lợp bằng ngói đơn giản hoặc sử dụng những tấm chì.
trang trí trong kiến trúc byzantine
Cloisonné là loại trang trí tường được nhìn thấy trong tòa nhà này, nơi đá một màu được đặt cùng một loạt cùng với những viên gạch nhiều màu khác. Cấu trúc này bao gồm ba lối vào ở hướng đông, và các narthexes (khu vực lối vào hoặc tiền sảnh nhà thờ) ở phía tây.
  • Đối với phong cách kiến trúc Byzantine, vòm buồm được xem là yếu tố quan trọng nhất, là nét đặc trưng của Byzantine so với các phong cách kiến trúc khác. Thậm chí, sau này thiết kế vòm buồm còn được kiến trúc Phục Hưng cải tiến và phát triển thêm một cách đáng kể.

Byzantine và nghệ thuật trang trí

Vật liệu và kỹ thuật của kiến trúc Byzantine là một trong những yếu tố góp phần xây dựng nên nghệ thuật trang trí Byzantine. Vật liệu xây dựng chủ yếu của Byzantine là gạch xây chen với những lớp vữa dày, trong một số công trình còn sử dụng thêm cả bê tông xuất xứ từ La Mã, tạo nên những công trình có bề mặt bên trong giống với bên ngoài, đồng thời phần dưới vòm trông khá đạm bạc. Để tránh được việc những công trình kiến trúc trên trông khá đạm bạc, những người Constantinopolis đã gia công trang trí lại những phần diện tích trống trên bề mặt, từ đó mới xuất hiện nghệ thuật Mozaich với các công trình điêu khắc, cách chạm vẽ bột màu và cách khảm, khắc pha lê lên bề mặt, từ đó giúp cho kiến trúc Byzantine tạo được vẻ đẹp hoa lệ và sang trọng bậc nhất ở bên trong.

ảnh hưởng của kiến trúc byzantine
Kiến trúc Hồi giáo ở phía đông của Địa Trung Hải có những thuộc tính đặc biệt bắt nguồn từ phong cách Byzantine. Dome of the Rock, được xây dựng tại Jerusalem là một ví dụ nổi bật. 

Ngoài ra, phần tường của các công trình được thiết kế theo phong cách kiến trúc Byzantine thường được trang trí bằng những tấm đá cẩm thạch, nhưng bề mặt của vòm cuốn không thích hợp với việc khảm pha lê, cho nên tường những công trình trên sử dụng nghệ thuật vẽ bột màu là chủ yếu, tạo tiền đề cho sự phát triển của Mozaich. Tranh bột màu được vẽ lên tường được chia làm 2 loại: một loại vẽ lên khi vữa đang còn ướt – có độ bền rất tốt và chất lượng thẩm mỹ cao, còn một loại vẽ lên khi vữa đã khô – độ bền màu sẽ bị giảm đi đáng kể.

nhà thờ london với kiến trúc byzantine
Nhà thờ Westminster ở London là một ví dụ về kiến trúc Byzantine. Vào những năm 1800, các tòa nhà công nghiệp trưng bày phong cách Bristol Byzantine ở Bristol, là sự kết hợp giữa Byzantine và Moorish. 

Nghệ thuật khảm đa của Byzantine cũng rất độc đáo và thu hút, tạo được điểm nhấn cho công trình ở những vị trí chân cuốn, đáy vòm, đầu cội,…cùng với nhiều bộ phận khác được xây dựng bằng đá, đồng thời đều có sự trang trí trên các bề mặt khác nhau, với đề tài chính thường được sử dụng là hoa văn hình học hoặc các họa tiết hoa lá thực vật.

nghệ thuật kiến trúc Byzantine
Các thiết kế của Nhà thờ Alexander Nevsky ở Sofia, Nhà thờ St. Mark ở Belgrade, Nhà thờ Thánh Nicholas ở Kronstadt và Tu viện New Athos ở New Athos gần Sukhumi đều bị ảnh hưởng bởi nghệ thuật kiến trúc Byzantine.

Qua bài viết này, hy vọng bạn đã có những cái nhìn tổng quan và chính xác hơn về phong cách kiến trúc Byzantine. Bạn có thể click vào đây để tìm hiểu thêm những phong cách kiến trúc khác.

Nếu bạn thấy bài viết này hữu ích, đừng ngại ngần chia sẻ với chúng tôi nhé. Cảm ơn bạn đã dành thời gian đọc bài viết.